Na podstawie badań przeprowadzonych w okresie od maja do września 2024 r. Agencja Praw Podstawowych UE (FRA) opracowała zestaw zagadnień dotyczących praw podstawowych związanych z funkcjonowaniem systemu EES, które były przedmiotem konsultacji z praktykami i ekspertami podczas warsztatów we wrześniu 2024 r. oraz w trakcie szkoleń organizowanych przez Europejską Agencję Straży Granicznej i Przybrzeżnej.
Niniejsze wytyczne są przeznaczone dla osób odpowiedzialnych za wdrażanie i funkcjonowanie systemu EES. Są one skierowane do personelu ministerstw i/lub organów zarządzania granicami odpowiedzialnego za EES oraz do kadry kierowniczej służb granicznych na przejściach granicznych (BCP).
Chociaż rozporządzenie w sprawie EES (Rozporządzenie (UE) 2017/2226, ze zmianami) oraz praktyczny podręcznik Komisji Europejskiej dla organów krajowych korzystających z EES na podstawie art. 71 rozporządzenia dostarczają niezbędnych informacji do obsługi systemu, niniejsze wytyczne wprowadzają perspektywę praw podstawowych. Przekształcają wymogi prawne w praktyczne wskazówki, opierając się na rzeczywistych wyzwaniach obserwowanych na granicy.
Nie mając charakteru wyczerpującego, wytyczne te dla osób odpowiedzialnych za EES koncentrują się na siedmiu aspektach operacyjnych, które badania wskazały jako najistotniejsze dla ochrony praw podstawowych:
- skuteczne informowanie obywateli państw trzecich;
- traktowanie osób oczekujących na kontrolę graniczną z poszanowaniem godności;
- przestrzeganie przepisów o ochronie danych;
- pobieranie danych biometrycznych w sposób godny;
- wspieranie obywateli państw trzecich o szczególnych potrzebach;
- korzystanie z danych EES zgodnie z prawami podstawowymi;
- uwzględnianie praw podstawowych w szkoleniach.
Dla każdego z tych obszarów wytyczne FRA rozpoczynają się od przedstawienia kontekstu, prezentują wybrane wyniki badań i opisują kluczowe aspekty ram prawnych UE. Same wytyczne, przedstawione w formie punktów, koncentrują się na zagadnieniach, które badania terenowe FRA i związane z nimi dyskusje wskazały jako najistotniejsze. W zależności od krajowej struktury odpowiedzialności administracyjnej, duża część wytycznych może również należeć do kompetencji kadry kierowniczej na poziomie BCP. Takie wytyczne są odpowiednio oznaczone i mogą dotyczyć na przykład kwestii logistycznych, takich jak organizacja systemów samoobsługowej rejestracji i stref oczekiwania, przygotowanie protokołów obowiązujących na całym BCP oraz umów o współpracy, koordynacja zapotrzebowania kadrowego, określanie potrzeb sprzętowych czy organizacja szkoleń. Część wytycznych może również odnosić się do zadań liderów zmian, którzy bezpośrednio nadzorują, kierują i koordynują pracę funkcjonariuszy pierwszej linii oraz nadzorują kontrole drugiego poziomu, przy których pasażerowie podlegają bardziej szczegółowej weryfikacji. Na końcu każdego rozdziału czytelnik znajdzie odnośniki do literatury i materiałów do dalszego zgłębiania tematu.
Niniejsze wytyczne dla osób odpowiedzialnych za EES są publikowane równocześnie z odrębnym opracowaniem wytycznych dla funkcjonariuszy straży granicznej korzystających z EES podczas kontroli pierwszej linii, System Wjazdu/Wyjazdu: Wytyczne dla straży granicznej dotyczące praw podstawowych, 2025 r. Niniejsze wytyczne FRA obowiązują od momentu wdrożenia systemu EES. Niektóre wskazówki zawarte w danej sekcji stają się istotne dopiero po wdrożeniu wszystkich funkcji EES.
Wytyczne te koncentrują się wyłącznie na zagadnieniach związanych z prawami podstawowymi w kontekście funkcjonowania EES w ramach zarządzania granicami i migracjami. Nie obejmują dostępu organów ścigania do EES w celu zwalczania terroryzmu i poważnej przestępczości, gdyż stanowi to odrębny cel, w który zaangażowane są inne organy niż te, do których adresowane są niniejsze wytyczne.
W kwestiach związanych z zarządzaniem granicami, które nie zostały objęte tymi wytycznymi, czytelnik może odwołać się do następujących publikacji FRA.
- Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Kontrole graniczne a prawa podstawowe na lądowych granicach zewnętrznych – praktyczne wskazówki, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg, 2020 r. Są to praktyczne wskazówki dla funkcjonariuszy straży granicznej.
- Rada Europy, Europejski Trybunał Praw Człowieka i Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Podręcznik europejskiego prawa dotyczącego azylu, granic i imigracji – Wydanie 2020, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg, 2020, w szczególności rozdział 2. Aktualizacja zaplanowana na 2026 r.
- Rada Europy, Europejski Trybunał Praw Człowieka, Europejski Inspektor Ochrony Danych i Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Podręcznik europejskiego prawa o ochronie danych – wydanie z 2018 r., Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg, 2018 r. Wytyczne wyjaśniają odpowiednie standardy ochrony danych.
- Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Skutki zobowiązania do dostarczenia odcisków palców dla systemu Eurodac w kontekście praw podstawowych, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg, 2015 r.
- Agencja Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Prawo do informacji ― Poradnik dla organów pobierających odciski palców do systemu EURODAC, Urząd Publikacji Unii Europejskiej, Luksemburg, 2019 r. Zostało to opublikowane wraz z Grupą ds. Koordynacji Nadzoru nad Eurodac.
- Platforma informacyjna FRA poświęcona unijnym systemom informatycznym w zakresie migracji i policji, zawierająca opis wielkoskalowych systemów informatycznych UE dotyczących granic, wiz, azylu i migracji oraz ich interoperacyjności (grudzień 2024 r.).