Το παρόν έγγραφο αποτελεί απόσπασμα της ετήσιας
έκθεσης του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων
της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA), Fundamental
Rights Report 2025 (Έκθεση για τα θεμελιώδη
δικαιώματα 2025). Παρουσιάζει επιλεγμένες κρίσιμες
εξελίξεις στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων
το 2024, καθώς και τα κύρια ευρήματα και τις
γνώμες του FRA από τα κεφάλαια της έκθεσης.
Η παρούσα πρακτική καθοδήγηση έχει ως στόχο να βοηθήσει τα κράτη μέλη της ΕΕ να δημιουργήσουν ή να ορίσουν εθνικούς ανεξάρτητους μηχανισμούς για την παρακολούθηση της τήρησης των θεμελιωδών δικαιωμάτων κατά τον έλεγχο διαλογής των υπηκόων τρίτων χωρών και κατά την εξέταση των αιτήσεων ασύλου στο πλαίσιο των διαδικασιών στα σύνορα.
Τα παιδιά είναι πλήρεις φορείς δικαιωμάτων. Χαίρουν του συνόλου των ανθρώπινων και θεμελιωδών δικαιωμάτων και τυγχάνουν ειδικής κανονιστικής μεταχείρισης, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους. Στο παρόν εγχειρίδιο επιχειρείται να καταδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο η ευρωπαϊκή νομοθεσία και νομολογία επιλαμβάνεται των συγκεκριμένων συμφερόντων και των αναγκών των παιδιών. Αναδεικνύεται επίσης η σημασία του ρόλου των γονέων και επιτρόπων ή άλλων προσώπων που έχουν νόμιμα την ευθύνη για τα παιδιά, κάνοντας μνεία, όπου κρίνεται σκόπιμο, στις περιπτώσεις που τα σχετικά δικαιώματα και ευθύνες ανήκουν κατά κύριο λόγο στα πρόσωπα που έχουν τη φροντίδα των παιδιών. Αποτελεί ένα πρώτο σημείο αναφοράς για το δίκαιο τόσο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) όσο και του Συμβουλίου της Ευρώπης (ΣτΕ) αναφορικά με τα θέματα αυτά και εξηγεί πώς αντιμετωπίζεται κανονιστικά το κάθε ζήτημα στο πλαίσιο του νωσιακού δικαίου, αλλά και της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη και άλλων πράξεων του ΣτΕ.
Το 2023 σημειώθηκε πρόοδος αλλά και οπισθοδρόμηση
στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Στην
έκθεση για τα θεμελιώδη δικαιώματα που δημοσίευσε ο
FRA για το έτος 2024 εξετάζονται οι εξελίξεις στον τομέα και προσδιορίζονται τόσο τα επιτεύγματα όσο και τα ζητήματα που εξακολουθούν να προκαλούν ανησυχία. Στο παρόν έγγραφο παρουσιάζονται οι γνώμες του FRA σχετικά με τις κυριότερες εξελίξεις στους εξεταζόμενους θεματικούς τομείς και συνοψίζεται η τεκμηρίωση στην οποία στηρίχθηκαν οι εν λόγω γνώμες. Με αυτόν τον τρόπο, παρέχεται συνοπτική και ταυτόχρονα κατατοπιστική επισκόπηση των βασικών προκλήσεων που αντιμετωπίζουν η ΕΕ και τα κράτη μέλη της στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Ο οδηγός αυτός μπορεί να είναι ένα χρήσιμο εργαλείο για τις πόλεις που επιθυμούν να καταβάλουν μεγαλύτερες προσπάθειες στην κατεύθυνση του σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Στόχος του είναι να ενθαρρύνει τις τοπικές αρχές να υιοθετήσουν υψηλότερα πρότυπα μέσα από την προώθηση της αμοιβαίας μάθησης σε θέματα ανθρωπίνων και θεμελιωδών δικαιωμάτων. Προέκυψε από τη συνεργασία του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA), μιας ομάδας πόλεων για την προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και διαφόρων επαγγελματιών που δραστηριοποιούνται στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ). Ο οδηγός στηρίζεται στις ελπιδοφόρες πρακτικές και εμπειρίες δήμων, περιφερειών, εμπειρογνωμόνων, διεθνών οργανισμών και δικτύων οι οποίες παρατίθενται στην έκθεση του FRA με τίτλο Human rights cities in the EU: A framework for reinforcing rights locally [Πόλεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα στην ΕΕ: Ένα πλαίσιο ενίσχυσης των δικαιωμάτων σε τοπικό επίπεδο].
Το 2022 σημειώθηκε πρόοδος αλλά και οπισθοδρόμηση στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Στην Έκθεση για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα 2023 του FRA εξετάζονται οι σημαντικότερες εξελίξεις στον τομέα και προσδιορίζονται τόσο τα επιτεύγματα όσο και τα ζητήματα που εξακολουθούν να προκαλούν ανησυχία. Στην παρούσα δημοσίευση παρουσιάζονται οι γνώμες του FRA σχετικά με τις κυριότερες εξελίξεις στους εξεταζόμενους θεματικούς τομείς και συνοψίζεται η τεκμηρίωση στην οποία στηρίχθηκαν οι εν λόγω γνώμες.
Ο Χάρτης των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης («ο Χάρτης») συνιστά τη διακήρυξη δικαιωμάτων της ΕΕ. Λειτουργεί πάντα δεσμευτικά για τα θεσμικά όργανα της ΕΕ καθώς και τα κράτη μέλη, όταν αυτά δρουν εντός του πεδίου εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης. Ωστόσο, η εκτίμηση του εάν μια συγκεκριμένη υπόθεση εμπίπτει στο πεδίο εφαρμογής του δικαίου της Ένωσης παρουσιάζει δυσκολίες. Για αυτόν τον λόγο είναι απαραίτητη η κατάρτιση των ασκούντων νομικά επαγγέλματα και η παροχή σε αυτούς εκπαιδευτικού υλικού, ώστε να είναι σε θέση να κατανοούν το πεδίο εφαρμογής του Χάρτη όπως ορίζεται στο άρθρο 51 αυτού. Το παρόν εγχειρίδιο εκπαιδευτή έχει ως στόχο να παρέχει καθοδήγηση τόσο σε επίπεδο οργάνωσης όσο και σε επίπεδο υλοποίησης των εν λόγω προγραμμάτων κατάρτισης με βάση μια σειρά από μελέτες περίπτωσης, οι οποίες θα εμπλουτιστούν μελλοντικά.
Το παρόν εγχειρίδιο έχει σχεδιαστεί με στόχο να συνδράμει φορείς, οργανισμούς και φυσικά πρόσωπα στην εκπαίδευση επιτρόπων ασυνόδευτων παιδιών ή στην εκπαίδευση εκπαιδευτών. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε διάφορα πλαίσια κατάρτισης, όπως είναι η επαγγελματική και ακαδημαϊκή κατάρτιση, η πρακτική άσκηση και η συνεχής κατάρτιση. Το εγχειρίδιο βασίζεται στις αρχές των ανθρωπίνων και των θεμελιωδών δικαιωμάτων και στα πρότυπα δεοντολογίας, ενώ επίσης αναγνωρίζει ότι το παιδί και ο/η επίτροπος έχουν τις δικές τους προσωπικές ιστορίες, ικανότητες και δεξιότητες. Ενισχύει την αυτοπεποίθηση των επιτρόπων όσον αφορά την προώθηση των δικαιωμάτων και του συμφέροντος του παιδιού. Επιπλέον, τους/τις ενδυναμώνει προκειμένου να ενεργούν ανεξάρτητα και αμερόληπτα απέναντι σε διάφορους κρατικούς υπαλλήλους, παρόχους υπηρεσιών και μέλη της κοινότητας.
Ο Οργανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης για το Άσυλο (EUAA) και ο Οργανισμός Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA) ένωσαν τις δυνάμεις τους για την ανάπτυξη σειράς πρακτικών εργαλείων για τους επιτρόπους ασυνόδευτων παιδιών με ανάγκες διεθνούς προστασίας. Στόχος είναι να υποστηριχθούν οι επίτροποι στα καθημερινά τους καθήκοντα και ευθύνες κατά τη διάρκεια της διαδικασίας χορήγησης ασύλου, της διαδικασίας του Δουβλίνου και της προσωρινής προστασίας.