Το παρόν έγγραφο αποτελεί απόσπασμα της ετήσιας
έκθεσης του Οργανισμού Θεμελιωδών Δικαιωμάτων
της Ευρωπαϊκής Ένωσης (FRA), Fundamental
Rights Report 2025 (Έκθεση για τα θεμελιώδη
δικαιώματα 2025). Παρουσιάζει επιλεγμένες κρίσιμες
εξελίξεις στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων
το 2024, καθώς και τα κύρια ευρήματα και τις
γνώμες του FRA από τα κεφάλαια της έκθεσης.
Το 2023 σημειώθηκε πρόοδος αλλά και οπισθοδρόμηση
στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Στην
έκθεση για τα θεμελιώδη δικαιώματα που δημοσίευσε ο
FRA για το έτος 2024 εξετάζονται οι εξελίξεις στον τομέα και προσδιορίζονται τόσο τα επιτεύγματα όσο και τα ζητήματα που εξακολουθούν να προκαλούν ανησυχία. Στο παρόν έγγραφο παρουσιάζονται οι γνώμες του FRA σχετικά με τις κυριότερες εξελίξεις στους εξεταζόμενους θεματικούς τομείς και συνοψίζεται η τεκμηρίωση στην οποία στηρίχθηκαν οι εν λόγω γνώμες. Με αυτόν τον τρόπο, παρέχεται συνοπτική και ταυτόχρονα κατατοπιστική επισκόπηση των βασικών προκλήσεων που αντιμετωπίζουν η ΕΕ και τα κράτη μέλη της στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Το 2022 σημειώθηκε πρόοδος αλλά και οπισθοδρόμηση στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Στην Έκθεση για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα 2023 του FRA εξετάζονται οι σημαντικότερες εξελίξεις στον τομέα και προσδιορίζονται τόσο τα επιτεύγματα όσο και τα ζητήματα που εξακολουθούν να προκαλούν ανησυχία. Στην παρούσα δημοσίευση παρουσιάζονται οι γνώμες του FRA σχετικά με τις κυριότερες εξελίξεις στους εξεταζόμενους θεματικούς τομείς και συνοψίζεται η τεκμηρίωση στην οποία στηρίχθηκαν οι εν λόγω γνώμες.
Η παρακολούθηση της κατάστασης των θεμελιωδών δικαιωμάτων στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ θα πρέπει να είναι συστηματική και τακτική για μια σειρά δραστηριοτήτων διαχείρισης των συνόρων, όπως είναι η επιτήρηση των συνόρων, οι συλλήψεις στα χερσαία, θαλάσσια και εναέρια σύνορα, καθώς και η λειτουργία των μηχανισμών παραπομπής, ακόμη και σε περίπτωση μαζικών αφίξεων. Οι παρούσες γενικές κατευθυντήριες γραμμές έχουν ως στόχο να βοηθήσουν τα κράτη μέλη της ΕΕ να συγκροτήσουν εθνικούς ανεξάρτητους μηχανισμούς για την παρακολούθηση της συμμόρφωσης προς τα θεμελιώδη δικαιώματα στα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ, σύμφωνα με την πρόταση κανονισμού για τον έλεγχο διαλογής που ανακοινώθηκε στις 23 Σεπτεμβρίου 2020 από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή. Εκπονήθηκαν από τον Οργανισμό Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατόπιν αιτήματος της Επιτροπής.
Οι οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών έρχονται αντιμέτωπες με διάφορες προκλήσεις στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Η έκθεση του FRA για την Προστασία του χώρου της κοινωνίας των πολιτών στην ΕΕ παρουσιάζει τα ευρήματα του Οργανισμού σε σχέση με τις εν λόγω προκλήσεις. Η έκθεση εκδόθηκε τον Σεπτέμβριο του 2021. Η παρούσα σύνοψη παρουσιάζει τα βασικά ευρήματα και τις γνώμες του FRA που επισημαίνονται στην έκθεση.
Το 2021 σημειώθηκε πρόοδος, αλλά και οπισθοδρόμηση στην προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Στην Έκθεση για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα 2022 του FRA εξετάζονται οι σημαντικότερες εξελίξεις στον τομέα και προσδιορίζονται τόσο τα επιτεύγματα όσο και τα ζητήματα που εξακολουθούν να προκαλούν ανησυχία. Στην παρούσα έκδοση παρουσιάζονται οι γνώμες του FRA σχετικά με τις κυριότερες εξελίξεις στους εξεταζόμενους θεματικούς τομείς και συνοψίζεται η τεκμηρίωση στην οποία στηρίχθηκαν οι εν λόγω γνώμες. Με αυτόν τον τρόπο, παρέχεται συνοπτική και ταυτόχρονα κατατοπιστική επισκόπηση των βασικών προκλήσεων που αντιμετωπίζουν η ΕΕ και τα κράτη μέλη στον τομέα των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Τα παιδιά είναι πλήρεις φορείς δικαιωμάτων. Χαίρουν του συνόλου των ανθρώπινων και θεμελιωδών δικαιωμάτων και τυγχάνουν ειδικής κανονιστικής μεταχείρισης, λόγω των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών τους. Στο παρόν εγχειρίδιο επιχειρείται να καταδειχθεί ο τρόπος με τον οποίο η ευρωπαϊκή νομοθεσία και νομολογία επιλαμβάνεται των συγκεκριμένων συμφερόντων και των αναγκών των παιδιών. Αναδεικνύεται επίσης η σημασία του ρόλου των γονέων και επιτρόπων ή άλλων προσώπων που έχουν νόμιμα την ευθύνη για τα παιδιά, κάνοντας μνεία, όπου κρίνεται σκόπιμο, στις περιπτώσεις που τα σχετικά δικαιώματα και ευθύνες ανήκουν κατά κύριο λόγο στα πρόσωπα που έχουν τη φροντίδα των παιδιών. Αποτελεί ένα πρώτο σημείο αναφοράς για το δίκαιο τόσο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) όσο και του Συμβουλίου της Ευρώπης (ΣτΕ) αναφορικά με τα θέματα αυτά και εξηγεί πώς αντιμετωπίζεται κανονιστικά το κάθε ζήτημα στο πλαίσιο του νωσιακού δικαίου, αλλά και της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, του Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη και άλλων πράξεων του ΣτΕ.
Η γνωμοδότηση 1/21 του FRA αποτυπώνει την έκταση και τις μορφές ανισότητας και διακρίσεων που βιώνουν οι πολίτες σε όλες τις χώρες της ΕΕ. Πιο συγκεκριμένα, εστιάζεται στους λόγους διάκρισης και στους τομείς της καθημερινής ζωής που καλύπτονται τόσο από τις οδηγίες για τη φυλετική ισότητα και για την ισότητα στην απασχόληση, όσο και από την πρόταση οδηγίας για την ίση μεταχείριση. Η γνωμοδότηση εκδόθηκε στις 30 Απριλίου 2021. Η παρούσα σύνοψη παρουσιάζει τις σημαντικότερες συστάσεις («Κύρια ευρήματα και γνώμες») που περιλαμβάνονται στη γνωμοδότηση 1/21 του FRA.
Τα εγκλήματα μίσους που υποκινούνται από τον ρατσισμό, την ξενοφοβία, τη θρησκευτική μισαλλοδοξία ή την αναπηρία ενός ατόμου, τον γενετήσιο προσανατολισμό, την ταυτότητα φύλου, την έκφραση φύλου και τα χαρακτηριστικά του φύλου αποτελούν σοβαρές εκφράσεις διακρίσεων. Εκτός από την παραβίαση των δικαιωμάτων των μεμονωμένων θυμάτων, ένα τέτοιο έγκλημα αποδυναμώνει την κοινωνική συνοχή και βλάπτει το κοινωνικό σύνολο.
Το 2020 σημειώθηκε πρόοδος αλλά και
οπισθοδρόμηση στην προστασία των θεμελιωδών
δικαιωμάτων. Στην Έκθεση για τα Θεμελιώδη
Δικαιώματα 2021 του FRA εξετάζονται οι
σημαντικότερες εξελίξεις στον τομέα και
προσδιορίζονται τόσο τα επιτεύγματα, όσο και
τα ζητήματα που εξακολουθούν να προκαλούν
ανησυχία.
Η παρούσα περίληψη παρουσιάζει τα κυριότερα
στοιχεία της δεύτερης κύριας έκθεσης του Οργανισμού
Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης
(FRA) η οποία βασίζεται στην έρευνά του για τα
θεμελιώδη δικαιώματα. Για τις ανάγκες της έρευνας
συλλέχθηκαν δεδομένα από περίπου 35 000 πολίτες
σχετικά με τις εμπειρίες, τις αντιλήψεις και τη γνώμη
τους για μια σειρά θεμάτων που άπτονται με ποικίλους
τρόπους των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η έκθεση του FRA σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη και τα θεμελιώδη δικαιώματα παρουσιάζει συγκεκριμένους τρόπους με τους οποίους οι εταιρείες και οι δημόσιες διοικητικές αρχές στην ΕΕ χρησιμοποιούν, ή προσπαθούν να χρησιμοποιήσουν, την ΤΝ. Η παρούσα σύνοψη περιέχει τα βασικά σημεία της έκθεσης. Οι εν λόγω πληροφορίες μπορούν να αποτελέσουν τη βάση για τη χάραξη πολιτικής σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο σχετικά με τη χρήση εργαλείων ΤΝ που σέβονται τα ανθρώπινα και τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένω- σης παρέχουν ένα όλο και πιο σημαντικό πλαίσιο για την προστασία των δικαιωμάτων των αλλοδαπών. Η νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης σχετικά με το άσυλο, τα σύνορα και τη μετανάστευση εξελίσσεται με ταχείς ρυθμούς. Υπάρχει ένα εντυπωσιακό σώμα νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων που αφορά ειδικό- τερα τα άρθρα 3, 5, 8 και 13 της ΕΣΔΑ. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης καλείται όλο και περισσότερο να αποφανθεί σχετικά με την ερμηνεία των διατάξεων του δικαίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον τομέα αυτό. Η τρίτη έκδοση του παρόντος εγχειριδίου, που επικαιροποιήθηκε έως τον Ιούλιο του 2020, παρουσιάζει την εν λόγω νομοθεσία της Ευρωπαϊκής Ένωσης και το σώμα της νομολογίας των δύο ευρωπαϊκών δικαστηρίων με εύχρηστο τρόπο. Απευθύνεται σε επαγγελματίες του νομικού κλάδου, δικαστές, εισαγ- γελείς, υπαλλήλους στον τομέα της μετανάστευσης και μη κυβερνητικές οργανώσεις, στα κράτη μέλη της ΕΕ και του Συμβουλίου της Ευρώπης.
Η παρούσα περίληψη παρουσιάζει τα κυριότερα
στοιχεία της πρώτης έκθεσης του FRA η οποία
βασίζεται στην έρευνά του για τα θεμελιώδη
δικαιώματα. Για τις ανάγκες της έρευνας
συλλέχθηκαν δεδομένα από περίπου 35 000 πολίτες
σχετικά με τις εμπειρίες, τις αντιλήψεις και τη γνώμη
τους για μια σειρά θεμάτων που άπτονται με
ποικίλους τρόπους των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Η παρούσα καθοδήγηση απευθύνεται στο προσωπικό διαχείρισης των συνόρων των κρατών μελών της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΕΕ) που εργάζεται στο επιχειρησιακό επίπεδο. Αποσκοπεί στο να τους βοηθήσει να εφαρμόζουν, στο πλαίσιο της καθημερινής άσκησης των καθηκόντων τους, τις εγγυήσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων του κώδικα συνόρων του Σένγκεν [κανονισμός (ΕΕ) αριθ. 2016/399] και του συναφούς δικαίου της ΕΕ.
Το 2019 υπήρξε έτος προόδου αλλά και προβλημάτων
όσον αφορά την προστασία των θεμελιωδών
δικαιωμάτων. Στην Έκθεση για τα Θεμελιώδη
Δικαιώματα 2020 του FRA εξετάζονται οι
σημαντικότερες εξελίξεις στον τομέα και
προσδιορίζονται όχι μόνο τα επιτεύγματα, αλλά και
τα ζητήματα που εξακολουθούν να προκαλούν
ανησυχία. Στην παρούσα δημοσίευση
παρουσιάζονται οι γνώμες του FRA σχετικά με τις
κυριότερες εξελίξεις στους εξεταζόμενους θεματικούς
τομείς και συνοπτική τεκμηρίωση των γνωμών
αυτών. Με αυτόν τον τρόπο, παρέχεται μια συνοπτική
και ταυτόχρονα κατατοπιστική επισκόπηση των
βασικών προκλήσεων τις οποίες αντιμετωπίζουν η ΕΕ
και τα κράτη μέλη στον τομέα των θεμελιωδών
δικαιωμάτων.
Το παρόν φυλλάδιο βοηθά τους αρμόδιους υπαλλήλους και τις αρχές να ενημερώνουν με εύκολο και απλό τρόπο τους αιτούντες άσυλο και τους μετανάστες σχετικά με την επεξεργασία των δακτυλικών τους αποτυπωμάτων στο Eurodac.
Η παρούσα έκθεση εξετάζει πέντε βασικές πτυχές των συνθηκών κράτησης στα κράτη μέλη της ΕΕ: το μέγεθος των
κελιών, τον χρόνο που οι κρατούμενοι μπορούν να περνούν έξω από τα κελιά τους, συμπεριλαμβανομένων των εξω-
τερικών χώρων, τις συνθήκες υγιεινής, την πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη και το αν οι κρατούμενοι προστα-
τεύονται από τη βία. Για καθεμία από αυτές τις πτυχές των συνθηκών κράτησης, η έκθεση συνοψίζει καταρχάς τα ελά-
χιστα πρότυπα σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο. Στη συνέχεια εξετάζει πώς τα εν λόγω πρότυπα μετουσιώνονται σε
εθνικούς νόμους και άλλους κανόνες των κρατών μελών της ΕΕ.
Στόχος του οδηγού με τίτλο Παιδιά που στερούνται τη γονική φροντίδα σε κράτος μέλος της
ΕΕ διαφορετικό από το δικό τους είναι η ενίσχυση της απόκρισης όλων των φορέων που είναι
αρμόδιοι για την προστασία των παιδιών. Η προστασία αυτών των κοριτσιών και αγοριών είναι
ύψιστης σημασίας και συνιστά υποχρέωση των κρατών μελών της ΕΕ, η οποία απορρέει τόσο
από το διεθνές όσο και από το ευρωπαϊκό νομικό πλαίσιο. Ο οδηγός επικεντρώνεται στα παιδιά
θύματα εμπορίας ανθρώπων και στα παιδιά που διατρέχουν κίνδυνο, υλοποιώντας μια δράση
που προβλέπεται στην Ανακοίνωση του 2017 για την εντατικοποίηση της δράσης της ΕΕ για την
καταπολέμηση της εμπορίας ανθρώπων, και λαμβάνει υπόψη τα προσδιορισθέντα πρότυπα,
όσον αφορά για παράδειγμα την έμφυλη διάσταση του συγκεκριμένου εγκλήματος.
Το 2018 υπήρξε έτος προόδου, αλλά και προβλημάτων όσον αφορά την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Στην Έκθεση για τα Θεμελιώδη Δικαιώματα 2019 του FRA εξετάζονται οι σημαντικότερες εξελίξεις στον τομέα και προσδιορίζονται όχι μόνο τα επιτεύγματα, αλλά και τα ζητήματα που εξακολουθούν να προκαλούν ανησυχία. Στην παρούσα δημοσίευση παρουσιάζονται οι γνώμες του FRA σχετικά με τις κυριότερες εξελίξεις στους εξεταζόμενους θεματικούς τομείς και συνοπτική τεκμηρίωση των γνωμών αυτών.